Jakie zagrożenia rozwojowe mogą spotkać wcześniaka? Część I

Mimo ogromnego postępu medycyny z roku na rok wzrasta liczba dzieci urodzonych przedwcześnie. Jednocześnie, właśnie postęp w dziedzinie medycyny pozwala na utrzymywanie przy życiu noworodków ważących ok. 500-750 g (za: W. Walas [W] I. Pirogowicz, A. Steciwko, 2008). Pytaniem, które coraz częściej stawiają sobie zarówno przedstawiciele medycyny (głównie neonatolodzy), jak i psychologowie, pedagodzy specjalni jest stan zdrowia i rozwój tych dzieci w przyszłości.

Wcześniactwo pociąga za sobą szereg trudności natury medycznej związanych z funkcjonowaniem między innymi układu oddechowego, krwionośnego, odpornościowego, narządów zmysłów. Zakres oraz natężenie ewentualnych problemów rozwojowych wcześniaka nie są możliwe do poznania w pełni w czasie pobytu dziecka na oddziale neonatologicznym czy po jego opuszczeniu. W dalszej perspektywie, wcześniactwo może wiązać się z różnymi trudnościami rozwojowymi, które w pełni ujawniają się w okresie podjęcia przez dziecko edukacji przedszkolnej lub/i szkolnej. Jak podaje M. Borszewska-Kornacka (2013) wszystkie noworodki urodzone przedwcześnie należą do grupy ryzyka nieprawidłowego rozwoju i wymagają dalszej kontroli.

Podejmowanie działań terapeutycznych, naprawczych w tym wieku jest oczywiście skuteczne, ale ze względu na wiedzę na temat procesów neuroplastyczności i krytycznych okresów rozwojowych, należałoby to czynić zdecydowanie wcześniej. Współczesna neonatologia za cel stawia sobie nie tylko ratowanie niedojrzałych noworodków, ale także umożliwienie im prawidłowego rozwoju i zapewnienie dobrej jakości życia. Dlatego w tym kontekście, szczególnie istotnego znaczenia nabiera konieczność szybkiej interwencji w przypadku stwierdzenia nieprawidłowości. Prognozowanie rozwoju wcześniaków we wczesnym okresie niemowlęcym i podjęcie odpowiedniego usprawniania zwiększają szansę na prawidłowy rozwój. Wysoka plastyczność mózgu małego dziecka stwarza ogromną szansę na procesy kompensacyjne.

Prawidłowy rozwój psychoruchowy jest wykładnikiem prawidłowego przebiegu ciąży, porodu i okresu noworodkowego¹. Na pojawienie się zaburzeń mają wpływ: genetycznie zaprogramowany wzorzec rozwoju psychoruchowego oraz czynniki ryzyka (z okresu pre-, peri-, i postnatalnego w tym zabiegi diagnostyczno-lecznicze stosowane w intensywnej terapii) (za: A. Kowalczykiewicz-Kuta [W] I. Pirogowicz, A. Steciwko, 2008).

Trudności rozwojowe wcześniaków są bardzo zróżnicowane i związane z wieloma czynnikami. Jak podaje literatura (m.in. K. Szymańska, 2000; G. Banaszek, 2002; Z. Kułakowska, 2003) wcześniaki manifestują różnego rodzaju opóźnienia i dysharmonie rozwojowe, np. w zakresie rozwoju postawy, napięcia mięśniowego czy sprawności rąk. Z uwagi na niezwykłą ważność tych wskaźników dla późniejszej edukacji (np. umiejętności grafomotoryczne są wynikiem prawidłowego napięcia mięśniowego i sprawności rąk) wskazane jest dokonywanie jak najwcześniejszej diagnozy i ustalanie ewentualnych zakresów wsparcia. Kolejnym obszarem problemów ujawniających się w okresie przedszkolnym są trudności związane z rozwojem mowy (w zakresie artykulacji, zasobu słów, rozumienia) i słuchem fonemowym (D. Wolke, R. Meyer, 1999 za: M. Chrzan-Detkoś, 2013). W okresie szkolnym, mimo prawidłowego rozwoju intelektualnego, wiele wcześniaków doświadcza trudności w zakresie technik szkolnych, takich jak pisanie i czytanie (D. Wolke, J. Schulz, 1999; B. Hoff i in., 2004). Trudności dotyczą także umiejętności wzrokowo-motorycznych, rozwoju emocjonalnego, rozwoju umiejętności społecznych oraz koncentracji uwagi (J.M. Fletcher i in.,1997; N. Botting, 1998; B. Hoff, 2004; M. McGrath i in.,2005; A. Kowalczykiewicz-Kuta [W] I. Pirogowicz, A. Steciwko, 2008). Najcięższym powikłaniem wcześniactwa jest mózgowe porażenie dziecięce. Wiąże się ono z wieloma problemami rozwojowymi. Jednakże nawet w tak skrajnych przypadkach wczesna interwencja względem dziecka i jego rodziny może przynieść wiele pozytywnych efektów.