Z tego artykułu dowiesz się:

  • Dlaczego terapia orofacjalna musi być powiązana z ćwiczeniami całego ciała.

  • Jak motoryka oralna zależy od prawidłowej postawy i mechanizmów posturalnych.

  • Jakie ćwiczenia stosować, gdy występuje nadwrażliwość oralna lub niedostymulowanie jamy ustnej.

  • Na czym polega odwrażliwianie jamy ustnej i regulacja odruchu wymiotnego.

  • Jak stymulacja orofacjalna wpływa na naukę jedzenia i rozwój mowy.

Zaczynając terapię tej sfery, terapeuta musi pamiętać, by nie odrywać jej od oddziaływań na całe ciało. Dlatego powinien angażować dziecko w ćwiczenia dostarczające wrażeń przedsionkowych, proprioceptywnych i dotykowych w obrębie całego organizmu. Ćwiczenia w zakresie dużej motoryki przygotowują system do bardziej wymagających wyzwań, jakimi jest motoryka oralna. Ich zadaniem jest regulacja poziomu pobudzenia i wyciszenia w ośrodkowym układzie nerwowym, co sprawia, że dziecko przystępuje do trudniejszych zadań zrelaksowane i gotowe do działania.

Postawa ciała a strefa orofacjalna

Właściwa postawa dziecka jest bazą dla ruchów w sferze oralnej. Jeśli dziecko prezentuje obniżone centralne napięcie mięśniowe (zgarbiona pozycja, odstające łopatki), bardzo trudno jest mu koordynować oddychanie z ruchami żuchwy. Właściwe ustawienie miednicy, kręgosłupa i głowy ułatwia koordynację klatki piersiowej, co sprawia, że strefa orofacjalna pracuje efektywniej. Terapia integracji sensorycznej nakierowana na mechanizmy posturalne jest więc niezbędnym dopełnieniem terapii logopedycznej.

Cele terapeutyczne i stymulacja oralna

Początek procesów takich jak stymulacja oralna powinien obejmować ustalenie ćwiczeń powiązanych z konkretnymi problemami w jedzeniu lub mowie. Główne cele to:

  1. Wzmocnienie świadomości struktur oralnych: Można to osiągnąć ucząc dziecko, nazywając poszczególne części twarzy. Podczas masowania różnych części twarzy używając do tego palców, specjalnych szczoteczek, masażerów itp. nazywamy części twarzy np. mówiąc „teraz masuje twoje usta”. Można to robić podczas zabaw w robienie różnych min, podczas mycia zębów, mycia twarzy, naśladowania ruchów języka itp

  2. Regulacja wrażliwości dotykowej: Przy nadwrażliwości dotykowej będzie to oznaczało nauczenie dziecka tolerowania dotyku różnymi fakturami i różnymi temperaturami zarówno zewnętrznej części twarzy jak i wewnętrznej części. Ćwiczenia rozpoczynamy od dużej systematycznej dawki wrażeń czucia głębokiego i propriocepcji. Ćwiczenia powinny być rozłożone w ciągu całego dnia tak by system nerwowy dziecka otrzymywał pewna dawkę wrażeń co pewien czas /określony przez terapeutę/ najlepiej co 1,5 -2,5 godziny bo tyle zwykle utrzymuje się pozytywny wpływ doznań proprioceptywnych i czucia głębokiego (według J. Willbarger i doświadczeń własnych autora). Ćwiczenia mogą obejmować manipulację ustami specjalnymi zabawkami, pomocami terapeutycznymi lub specjalnymi , dostosowanymi do tego gryzakami, gwizdkami, dmuchajkami, robieniem baniek mydlanych, piciem przez słomkę itp. Uzupełnieniem tych ćwiczeń będzie masowanie twarzy na zewnątrz i wewnątrz specjalnymi masażerami /zdjęcie nr 1/, mycie zębów i używanie elektrycznej szczoteczki do zębów by wymasować język, mycie twarzy różnymi myjkami. Oczywiście zastosowanie odpowiedniej kombinacji ćwiczeń zależy od potrzeb dziecka.

  3. Poprawa różnicowania dotykowego: przy zbyt słabej wrażliwości dotykowej wymaga zastosowania ćwiczeń obejmujących masaże różnymi fakturami dotykowymi. Poczynając od delikatnych, łagodnych a kończąc na silniejszych i zdecydowanych. O ile przy podwyższonej wrażliwości dotykowej raczej zaczynaliśmy terapię stosując wrażenia czucia głębokiego i propriocepcji to w wypadku obniżonej wrażliwości i związanych z tym kłopotów z różnicowaniem należy stasować bogaty wachlarz doświadczeń sensorycznych zarówno w zakresie czucia powierzchniowego jak i czucia głębokiego i propriocepcji.

Nadwrażliwość oralna – ćwiczenia i odwrażliwianie

Przy nadwrażliwości dotykowej kluczowe jest nauczenie dziecka tolerowania różnych faktur i temperatur. Odwrażliwianie jamy ustnej u dziecka rozpoczynamy od dużej dawki wrażeń czucia głębokiego i propriocepcji. Ćwiczenia powinny być powtarzane co 1,5–2,5 godziny, gdyż tyle utrzymuje się pozytywny wpływ doznań proprioceptywnych (według J. Wilbarger).

Stymulacja jamy ustnej u dzieci może obejmować:

  • manipulację ustami za pomocą gryzaków, gwizdków i dmuchajek,

  • picie przez słomkę i robienie baniek mydlanych,

  • masaż twarzy i wnętrza jamy ustnej specjalnymi masażerami oraz szczoteczką elektryczną.

Niedostymulowanie jamy ustnej i różnicowanie dotykowe

Jeśli u dziecka występuje niedostymulowanie jamy ustnej, terapia wymaga masaży o zróżnicowanych fakturach – od delikatnych po silne i zdecydowane. W tym przypadku stymulacja orofacjalna musi opierać się na szerokim spektrum doświadczeń sensorycznych, które pobudzą receptory do właściwego odbioru bodźców.

Regulacja odruchu wymiotnego a odwrażliwianie jamy ustnej

Naturalny odruch wymiotny powinien ulec integracji do 24. miesiąca życia. U dzieci nadwrażliwych dotykowo bywa on zbyt aktywny, co utrudnia rozszerzanie diety. Odwrażliwianie jamy ustnej u niemowlaka i starszego dziecka polega na stopniowym wprowadzaniu stymulacji wnętrza ust, krok po kroku oswajając dziecko z nowymi strukturami i masażem, aż wrażliwe miejsce przesunie się w głąb gardła.

Rozwój koordynacji i precyzji ruchów oralnych

Prawidłowa stymulacja oralna u dziecka prowadzi do rozwoju wyizolowanych i precyzyjnych ruchów struktur twarzoczaszki. Jest to niezbędne dla właściwych wzorców jedzenia i artykulacji mowy. Jeśli problemem jest siła mięśni, stosuje się ćwiczenia takie jak: cmokanie, uśmiechanie się, marszczenie ust, dmuchanie czy prychanie.

Podsumowanie Rozwój mechanizmów oralnych to złożony proces. Terapia orofacjalna prowadzona w gabinecie musi być wspierana przez systematyczne ćwiczenia domowe. Powtarzalność działań w dłuższej perspektywie daje trwałe efekty w zakresie poprawy mowy i funkcji jedzenia.