Temat artykułu wydaje się być jasny, jednak kiedy zgłębi się go bardziej, zaczynają się schodki. Przedstawię Państwu go w poniższych punktach dla jasności sprawy. Aż trudno uwierzyć, ale staniecie w szeroko otwartym oknie i dostrzeżecie to co jest oczywiste, a o czym się zapomina. Mózg lubi ruch Od dawna wiadomo, że aktywność fizyczna wpływa korzystnie […]

Nieprzypadkowo nasz świat skonstruowany jest tak, że do uczenia się jednej umiejętności potrzebujemy bazy z innej. Opowiadałam już jak to wygląda w przypadku rozwoju umiejętności (pamiętacie artykuł o diagnozie SI i klockach Tetris?), mówiłam o tym, że budowanie samodzielności jest jak programowanie nowego telewizora (to było w poprzednim odcinku). Teraz pochylmy się nad tym, jak […]

Dzień Dziecka to wyjątkowy moment. W sklepach pojawiają się promocje, reklamy przypominają o prezentach, a rodzice zastanawiają się, co kupić swoim dzieciom, aby sprawić im radość. Poszukiwane są wyjątkowe upominki, które wywołają uśmiech na dziecięcych twarzach. Warto jednak na chwilę zatrzymać się i zadać sobie pytanie: czego dzieci naprawdę potrzebują najbardziej? Choć może to zabrzmieć […]

Początki pracy terapeuty integracji sensorycznej często są pełne emocji, zaangażowania i ogromnej chęci pomagania dzieciom. Po ukończeniu kursów lub studiów wielu terapeutów wchodzi do sali SI z głową pełną pomysłów, scenariuszy i wiedzy teoretycznej. Jednak rzeczywistość gabinetowa szybko pokazuje, że skuteczna terapia to znacznie więcej niż znajomość ćwiczeń czy obsługa sprzętu. Praca terapeuty SI wymaga […]

Wyobraź sobie, że każdy dźwięk w sklepie brzmi jak alarm, każde dotknięcie metki w koszulce boli jak szpilka, a każda jazda windą wywołuje poczucie, jakby ziemia usuwała się spod nóg. Dla wielu dzieci i dorosłych to nie jest przesada, lecz codzienna rzeczywistość. Różnice w przetwarzaniu informacji sensorycznych mają bezpośredni, naukowy związek z funkcjonowaniem układu nerwowego, a w konsekwencji z zachowaniem, snem, napięciem mięśniowym i gospodarką hormonalną.

W tym artykule chciałabym opowiedzieć w jaki sposób różne zmysły: słuch, dotyk, propriocepcja i układ przedsionkowy kształtują reakcje naszego ciała. Skoncentrujemy się na trzech filarach zdrowia dziecka: układzie współczulnym, przywspółczulnym oraz na części biologicznej, którą określa się często mianem „triady funkcjonowania człowieka”: ciało, emocje i poznanie.

Układ nerwowy jako centralny rozgrywający

Układ współczulny i przywspółczulny tzw. gaz i hamulec

Autonomiczny układ nerwowy dzieli się na dwie główne gałęzie. Układ współczulny (sympatyczny) to nasz „gaz” i to on uruchamia reakcję „walcz lub uciekaj” (ang. fight-or-flight), mobilizując tym samym organizm do działania w obliczu zagrożenia. Układ przywspółczulny (parasympatyczny) to tak zwany „hamulec”, który odpowiada za stan „odpoczywam i trawię” (ang. rest-and-digest), regenerację, sen i relaks.

U zdrowego człowieka obie te gałęzie funkcjonują równoważnie. Układ nerwowy płynnie przełącza się między pobudzeniem a wyciszeniem. Problem pojawia się, gdy układy sensoryczne stale wysyłają do mózgu sygnały o „niebezpieczeństwie”, nawet jeśli obiektywnie zagrożenie nie istnieje. Mózg nie oddziela „prawdziwego” niebezpieczeństwa od sensorycznego przeciążenia: reaguje tak samo. Ciężko w to uwierzyć ale w takiej sytuacji nasze ciało naprawdę potrafi interpretować codzienne sytuacje za zagrażające.

Teoria poliwagalna: trzecia gałąź układu nerwowego

Neurobiolog Stephen Porges wprowadził w 1994 roku teorię poliwagalną, która uzupełnia klasyczny podział na współczulny i przywspółczulny o trzecią ścieżkę odpowiedzialną za kontakt społeczny, poczucie bezpieczeństwa i regulację emocji. Gdy dziecko „łapie” sygnały bezpieczeństwa ze środowiska takie jak spokojny głos rodzica, przewidywalny rytm dnia, brak sensorycznego chaosu wówczas ta gałąź jest aktywna. Gdy sygnały są nieczytelne lub przytłaczające, układ nerwowy „cofa się” do bardziej pierwotnych strategii: mobilizacji (współczulny) lub zamrożenia (grzbietowa gałąź nerwu błędnego).

Układy sensoryczne to więcej niż pięć zmysłów

Powszechnie mówimy o pięciu zmysłach: wzroku, słuchu, węchu, smaku i dotyku. Jednak z neurobiologicznego punktu widzenia funkcjonujemy dzięki co najmniej ośmiu układom zmysłowym. Dwa z nich – układ proprioceptywny i układ przedsionkowy są kluczowe dla regulacji układu nerwowego, a rodzice rzadko o nich słyszą.

Propriocepcja jako zmysł „ciała w przestrzeni”

Propriocepcja dostarcza mózgowi informacji o położeniu naszych mięśni i stawów -nawet bez udziału wzroku. Dzięki niej wiemy, czy stoimy prosto, ile siły użyć trzymając kubek, albo jak mocno przytulić drugą osobę, żeby ją nie zabolało. Dzieci z obniżoną reaktywnością proprioceptywną często poszukują mocnych bodźców w aktywny sposób np. bijąc, skacząc czy rzucając się na podłogę z całej siły. To nie błąd wychowawczy ale ich bardzo silna potrzeba dostarczenia sobie bodźców, tak żeby „lepiej poczuć swoje ciało”.

Układ przedsionkowy jako zmysł równowagi i ruchu

Układ przedsionkowy, zlokalizowany w uchu wewnętrznym, rejestruje ruch głowy i zmiany położenia ciała. Wysyła sygnały do móżdżku, jąder pnia mózgu oraz do kory mózgowej, ściśle współpracując z układem wzrokowym i propriocepcją. Ma bezpośredni wpływ na napięcie mięśniowe, regulację pobudzenia i stabilizację wzroku.

Badania Yates, B. J., & Miller, A. D. (1994). nad integracją sensoryczną wykazały, że dzieci z wysoko reaktywnym układem przedsionkowym wykazują znacząco wyższy poziom pobudzenia układu współczulnego oraz trudności w modulacji reakcji. Innymi słowy ich układ nerwowy przez cały dzień pracuje na „podwyższonych obrotach”.

Gdy układ przedsionkowy jest nadreaktywny wywołuje efekt domina

Wyobraźmy sobie dziecko, które reaguje paniką na huśtawkę, nie znosi jazdy windą, płacze przy zmianie pozycji ciała i w ogóle nie eksploruje placów zabaw. Rodzice często słyszą: „wyrośnie z tego” albo „taki ma charakter”. Tymczasem za tymi zachowaniami może kryć się konkretna neurobiologia.

Recenzja Sensotacy Jakiś czas temu do Lisiego Zakątka zawitała Sensotaca – niepozorna, w całości przezroczysta miska stworzona przez firmę Empis we współpracy z Przedszkolne Zmysły. I choć na pierwszy rzut oka wygląda bardzo prosto, szybko okazało się, że to sprzęt, który daje naprawdę ogromne pole do zabawy i terapii. Sensotaca jest lekka, poręczna i ma […]

Każdy, kto pracuje z dziećmi w wieku przedszkolnym, dobrze wie jedno – dziecko nie uczy się, siedząc długo przy stoliku. Ono uczy się w ruchu, w działaniu, w doświadczaniu. Dlatego tak ważne jest, żeby organizacja dnia w przedszkolu była zgodna z naturalnymi potrzebami rozwojowymi dziecka. A jedną z tych podstawowych potrzeb jest ruch. W praktyce […]

Są dzieci, które ciągle się wspinają, skaczą, wpadają na meble, ściskają mocno podczas przytulania albo wiecznie coś gryzą. Są też takie, które szybko się męczą, unikają ruchu, nie lubią nowych aktywności albo wydają się „nieobecne” w swoim ciele. Bardzo często za tym wszystkim stoi właśnie układ proprioceptywny jeden z najważniejszych, a jednocześnie najmniej znanych „zmysłów”.

Kiedy mówimy o integracji sensorycznej, większość osób myśli o dotyku, słuchu czy wzroku. Tymczasem nasze ciało każdego dnia korzysta również ze zmysłu przedsionkowego i właśnie propriocepcji. To dzięki niej wiemy, gdzie znajdują się nasze ręce i nogi, nawet kiedy zamkniemy oczy. To ona pomaga nam regulować siłę ruchu, utrzymywać postawę, planować ruch i czuć się „bezpiecznie” we własnym ciele.  

Czym właściwie jest propriocepcja?

Najprościej mówiąc to system informacji płynących z mięśni, stawów i więzadeł do mózgu. Układ proprioceptywny nieustannie „melduje”, co robi nasze ciało: czy siedzimy prosto, jak mocno naciskamy kredkę, czy stoimy stabilnie i ile siły potrzebujemy, żeby podnieść kubek, a nie go zgnieść.   To trochę jak wewnętrzna mapa ciała.

• Kontroluje swoje ruchy
• Ma odpowiednie napięcie mięśniowe
• Lepiej planuje ruch
• Sprawniej się uczy
• Łatwiej reguluje emocje
• Czuje większy spokój i bezpieczeństwo

• Rzucają się na poduszki
• Mocno się przytulają
• Gryzą rękawy
• Skaczą bez końca
• Wpadają na innych
• Lubią być zawijane w koce
• Śpią lepiej pod ciężką kołdrą

To nie „niegrzeczność”. Bardzo często to układ nerwowy szuka regulacji.

Kiedy warto przyjrzeć się propriocepcji?

Nie każde żywe dziecko ma zaburzenia SI. I to bardzo ważne, żeby o tym mówić głośno. Dziś rodzice są bombardowani diagnozami i informacjami z internetu. Tymczasem dzieci rozwijają się w różnym tempie. Współczesne podejście do integracji sensorycznej podkreśla, że patrzymy na funkcjonowanie dziecka całościowo nie na pojedyncze zachowanie.  

• Częste potykanie się i wpadanie na przedmioty
• Bardzo mocne albo bardzo słabe przytulanie
• Zbyt duża siła podczas zabawy
• Problemy z oceną nacisku
• Obniżone lub wzmożone napięcie mięśniowe
• Trudności z koncentracją
• Potrzeba ciągłego ruchu
• Niechęć do nowych aktywności ruchowych
• „Wiercenie się” podczas siedzenia
• Gryzienie przedmiotów
• Trudności z planowaniem ruchu
• Szybkie męczenie się
• Problemy grafomotoryczne

W dalszej części artykułu przeczytasz co jeszcze powinno Cię zaniepokoić oraz:

Jak stymulować układ proprioceptywny w domu?

Co jest ważniejsze niż same ćwiczenia?

I bonus, do artykułu został dołączony film z propozycją ćwiczeń stymulujących układ prioprioceptywny w domu.