Wybiórczość pokarmowa – trudność definicyjna i różne perspektywy
Termin wybiórczość pokarmowa funkcjonuje w literaturze specjalistycznej i praktyce klinicznej. Niestety, pojęcie wybiórczego jedzenia zarówno wśród specjalistów, jak i samych rodziców bywa różnie rozumiane i definiowane. Dzieje się tak ponieważ aktualnie nie dysponujemy jedną uniwersalną definicją wybiórczości pokarmowej czy jednoznacznymi kryteriami diagnostycznymi. Przyjrzyjmy się jednak jak rozumiana jest wybiórczość pokarmowa przez specjalistów czy właśnie samych rodziców.
Wybiórczość, wybredność czy selektywne jedzenie to synonimy, które dla większości osób oznaczają spożywanie ograniczonej liczby akceptowanych produktów, niechęci do próbowania pokarmów nowych oraz silnych preferencji co do sposobu przygotowywania samego dania. Osoby jedzące wybiórczo zwracają szczególną uwagę na cechy sensoryczne pokarmów takie jak kolor, tekstura, smak, zapach, a nawet temperatura (Kerzner).
Wybiórczość traktowana jest jako zespół zachowań polegających na odrzucaniu sporej liczby pokarmów przy jednoczesnym wąskim repertuarze pokarmów preferowanych, może mieć różne nasilenie i co istotne, nie zawsze oznacza zaburzenie (Dovey). W przypadku skrajnej wybiórczości pokarmowej to ograniczona różnorodność i ilość przyjmowanych pokarmów, ale też sam stosunek dziecka do jedzenia i tego, w jaki sposób zachowuje się ono w czasie posiłku (Rowell, McGlothlin). To co ważne, wybiórczość, jak podkreślają w swojej książce J. McGlothlin i K. Rowell, „w żadnym wypadku nie ocenia dziecka, lecz jedynie opisuje jego odżywianie”.
Wybiórczość jako etap rozwoju a trudność wymagająca wsparcia
Wybiórczość pokarmowa na pewnym etapie rozwoju dziecka jest czymś powszechnym i naturalnym (etap neofobii pokarmowej), w tym przypadku charakteryzuje się przede wszystkim dużą ostrożnością do pokarmów nowych, ale też wzrokową oceną jedzenia.
Podłoże wybiórczości pokarmowej jest bardzo zróżnicowane, przykładowo może być związane z nadwrażliwością sensoryczną, w takim przypadku dziecko awersyjnie reaguje na określone cechy sensoryczne pokarmów, które są mu oferowane (Cermack).
Wpływ wybiórczości na codzienne funkcjonowanie
Wybiórczość z racji odrzucania znacznej ilości produktów spożywczych wpływa na codzienne funkcjonowanie nie tylko samego dziecka, ale również jego otoczenia (Taylor).
Dla rodzica wybiórczość to bardzo często każde zachowanie niepokojące lub odbiegające od normy w kontekście jedzenia. Przy czym warto brać pod uwagę, że czasami to co postrzegane jest przez rodzica jako problem, może być czymś zupełnie naturalnym. Mowa tu nie tylko o neofobii, ale też błędnych przekonaniach opiekunów na przykład, kiedy oczekują od dziecka, że będzie lubiło wszystko lub zje całą porcję, która dosyć często jest nieadekwatna do wieku czy potrzeb dziecka.
Rodzice mówiąc o dziecku, że je wybiórczo często mają na myśli to, że je ono za mało i nie jest zainteresowane jedzeniem. Wybiórczość rozumiana jest również jako monotonna dieta, w której brakuje całych grup produktów np. warzyw czy owoców; jako niechęć do pokarmów nowych, jak również wszelkie trudności związane z przyjmowaniem pokarmów np. odruchy wymiotne, nieakceptowanie grudek czy problemy z gryzieniem i żuciem. Rodzice wspominają również o szeregu trudnych zachowań, które obserwują u swoich wybiórczo jedzących dzieci, należą do nich: problemy z wysiedzeniem przy stole, odmowa podejścia do stołu, płacz, czy negatywne reakcje na widok jedzenia, miejsca, w którym zwykle odbywa się posiłek czy nawet rodzica, który pokarm oferuje.
Osobiście najbardziej bliska jest mi definicja mówiąca o tym, że wybiórczość to specyficzny i stały wzorzec zachowania charakteryzujący się tym, że dziecko wyklucza ze swojej diety pokarmy, które nie należą do listy preferowanej, ale jednocześnie całkiem dobrze je pokarmy, które preferuje. Tak rozumiana wybiórczość pokazuje, że nie każde selektywnie jedzące dziecko będzie prezentować niską masę ciała. W praktyce klinicznej dzieci jedzące wybiórczo często charakteryzują się prawidłową, a niekiedy nawet nadmierną masą ciała, co może wynikać z dominacji produktów wysokoenergetycznych w ich preferowanej diecie. Zjawisko to dodatkowo utrudnia wczesne rozpoznanie problemu i sprzyja jego bagatelizowaniu, dlatego to ważne, aby podkreślać, że dzieci jedzące wybiórczo mogą mieć prawidłową lub nadmierną masę ciała.
Bibliografia
- Jak pomóc dziecku ze skrajną wybiórczością pokarmową?
Rowell K., McGlothlin J. Wydawnictwo Pestka i Ogryzek, Warszawa, 2020.
- A practical approach to classifying and managing feeding dificulties.
Kerzner B. i in. Pediatrics, 135(2), 344-353, 2015.
- Food neophobia and picky/fussy eating in children.
Dovey T.M. i in. Appetite, 50(2-3), 181-193, 2008.
- Food selectivity and sensory sensitivity in children with autism spectrum disorder.
Cermack S.A. i in. Journal American Dietetic Association 110(2), 238-246, 2010.
- Picky eating in children.
Taylor C.M. i in. Public Health Nutrition 22(12), 2274-2282, 2019.
