Jako rodzic najlepiej znasz swoje dziecko. To Ty obserwujesz jego codzienne reakcje, emocje, zachowania i sposób radzenia sobie z wyzwaniami. Czasami jednak możesz mieć poczucie, że coś Cię niepokoi – że Twoje dziecko reaguje silniej niż rówieśnicy, unika pewnych aktywności albo przeciwnie – stale potrzebuje intensywnych wrażeń.

W tym artykule na konkretnych przykładach szczegółowo omówimy jakie formy mogą przyjmować zaburzenia integracji sensorycznej oraz jak objawiają się w codziennym funkcjonowaniu dziecka – w domu, przedszkolu i szkole. Dzięki temu łatwiej będzie Ci, jako Rodzicowi, zrozumieć zachowania dziecka i zdecydować, czy wymagają one konsultacji ze specjalistą.

Zachęcamy do zapoznania się z naszym poprzednim artykułem, w których przedstawialiśmy czym są zaburzenia integracji sensorycznej Typologia zaburzeń integracji sensorycznej: Poznaj rodzaje SPD.

1.ZABURZENIA MODULACJI SENSORYCZNEJ

Nadwrażliwość sensoryczna

U dzieci z trudnościami, które wykazują cechy nadreaktywności na bodźce, szybciej dochodzi do przeciążenia układu nerwowego. Nadmierna reakcja może występować w obrębie jednego lub kilku układów sensorycznych.

Jako rodzic możesz zauważyć, że Twoje dziecko sprawia wrażenie rozdrażnionego, impulsywnego, niespokojnego i irytującego się z błahych powodów. Często występuje histeria, agresja, zmienność nastrojów, nadruchliwość, a także zdenerwowanie na skutek nagłych zmian. Zdarza się, że dziecko unika aktywności grupowych, wycofuje się, jest ostrożne i wykazuje lęk przed nowymi rzeczami. Najczęściej trudności w regulacji objawiają się w dużych skupiskach ludzi – w restauracjach, na przerwach w szkole, w przedszkolu czy salach gimnastycznych.

Przykłady zachowań, które mogą świadczyć o nadwrażliwości w poszczególnych układach sensorycznych.

W obrębie układu dotykowego dziecko nie lubi dotykać różnych faktur, bawić się masami brudzącymi, piaskiem, ciastoliną czy malować farbami. Nie toleruje czynności pielęgnacyjnych (obcinanie włosów i paznokci, czesanie,  kremowanie twarzy/ciała czy mycie głowy i zębów). Często wykazuje negatywne reakcje na dotyk innych ludzi – zwłaszcza niespodziewany i lekki, w skutek czego może stawać się rozdrażnione. Odmawia jedzenia niektórych pokarmów ze względu na ich konsystencję, a także nadmiernie wyciera ręce lub buzię podczas jedzenia posiłków. Może mieć trudności z codziennym ubieraniem się ze względu na nieodpowiedni materiał czy strukturę ubrania, preferować krótki lub długi rękaw, ubrania bardziej przylegające lub luźne. Zwraca uwagę na materiał pościeli czy koców z wypukłymi wzorami. Jeśli jako rodzic codziennie toczysz „walkę o skarpetki”, metki czy mycie głowy – może to mieć podłoże sensoryczne.

Dzieci z niepewnością grawitacyjną boją się odrywać stopy od podłoża. Trudność sprawiają im podskoki, wchodzenie i schodzenie ze schodów, huśtanie się, gdy nogi nie mają kontaktu z podłożem czy wykonywanie zeskoków. Niechętnie lub z dużym lękiem pozwalają nosić się na ramionach opiekuna, podrzucać na rękach czy wykonywać zabawy ze zmianą pozycji głowy – np. „samoloty”, fikołki czy obroty przez ręce osoby dorosłej. Niepewnie czują się podczas przechodzenia po ruchomych kładkach na placu zabaw lub po niestabilnym podłożu.

Dzieci z nietolerancją ruchu unikają natomiast aktywności takich jak jazda windą czy ruchomymi schodami, nie tolerują ruchu liniowego i obrotowego na placu zabaw (huśtanie się, kręcenie na karuzeli), niechętnie jeżdżą samochodem i często mają chorobę lokomocyjną. Mogą nie lubić szybkich zjazdów na sankach z górki lub jazdy na rowerze czy hulajnodze.  W ich zachowaniu nie dostrzeżemy chęci do wykonywania nagłych i szybkich ruchów.

Dzieci nadwrażliwe często zgłaszają, że coś im „śmierdzi”. Negatywnie reagują na zapach perfum czy środków czystości oraz jedzenia. Zdarza się, że wyczuwają zapach innych osób, ubrań czy książek. Z tego powodu mogą stawać się rozdrażnione. Trudności dziecka wynikające z nadwrażliwości wzrokowej to niechęć do wyjścia na zewnątrz, gdy świeci słońce, a także szybkie przestymulowanie podczas przebywania w miejscach z kolorowymi światłami i oświetleniem. 

Podwrażliwość sensoryczna

Dzieci wykazują słabszą reakcję na informacje płynące ze zmysłów. Zazwyczaj potrzebują więcej czasu, by odpowiednio zareagować. Przeważa potrzeba intensywnej i długotrwałej stymulacji sensorycznej. Dzieci z podreaktywnością sensoryczną często są spokojne, wycofane i wolą gry indywidualne niż grupowe.

Jako rodzic możesz zauważyć:

  • opóźnioną reakcję – potrzeba wielokrotnego powtarzania poleceń, by dziecko zareagowało; najlepiej reaguje, gdy mówi się do niego głośno lub gdy zostanie dotknięte,
  • częste przebywanie „w swoim świecie”, sprawianie wrażenia nieobecnego,
  • niechlujność – nie zauważa, że ma poskręcane ubrania lub że jest brudne na twarzy czy rękach,
  • niezdarność – potykanie się, przewracanie, wpadanie na przedmioty, preferowanie aktywności siedzących, powolność w czynnościach samoobsługowych, brak motywacji do nauki i angażowania się w świat,
  • zmniejszoną reakcję na ból – nie zauważa, że się uderzyło lub skaleczyło,
  • obniżoną świadomość odczuć z ciała – brak sygnalizowania potrzeby toalety, głodu czy pragnienia,
  • powolność w realizacji zadań i reagowaniu na polecenia.

Jeśli zastanawiasz się, czy dziecko „robi to specjalnie” – warto wiedzieć, że może to wynikać ze sposobu przetwarzania bodźców.

Poszukiwanie wrażeń sensorycznych

Dziecko samo stwarza sobie sytuacje, podczas których może dostarczyć sobie ogromną ilość bodźców. Często jest odbierane jako niegrzeczne, agresywne, lubiące podejmować ryzyko i brać udział w aktywnościach ekstremalnie niebezpiecznych. Może mieć trudności z samoregulacją, wyciszeniem się, a także nadmiernie reagować emocjonalnie. Zdecydowanie ma skłonność do stwarzania sytuacji nieakceptowalnych przez normy społeczne.

Zachowania typowe dla poszukiwaczy sensorycznych:

  • potrzeba bycia w ciągłym ruchu – szukanie niebezpiecznych aktywności takich jak zeskakiwanie z mebli, wspinanie się na wysokie drzewa oraz nadmierne wirowanie, kołysanie czy turlanie się, a także pchanie, ciągnięcie, czy wiszenie na czymś,
  • słuchanie muzyki lub oglądanie telewizora na największej głośności, wydawanie dziwnych dźwięków,
  • mocne dotykanie, wiszenie na kimś, przytulanie innych osób nie uwzględniając ich przestrzeni osobistej, a także wpadanie na przedmioty, przeciskanie się i chowanie w różne ciasne miejsca,
  • robienie hałasu podczas zabawy,
  • wkładanie do ust, gryzienie i lizanie przedmiotów nieprzeznaczonych do jedzenia – zabawki, ubrania, długopisy, a także wąchanie rzeczy, którymi się bawi,
  • preferencja potraw w których przeważa gorzki, kwaśny lub pikantny smak.

 

2.ZABURZENIA RÓŻNICOWANIA SENSORYCZNEGO

Typowe objawy dziecka:

  • trudność z oceną siły potrzebnej do wykonania zadania – dziecko zbyt mocno lub zbyt lekko trzyma narzędzie pisarskie/kredki, zbyt mocne przytula się kogoś czy używa nieodpowiedniej siły do rzutów piłką czy kopania. Dzieci często łamią kredki lub pisząc robią dziury w zeszytach i na kartkach. Często też może dochodzić do niecelowego niszczenia zabawek,
  • zła ocena odległości np. podczas siadania na krześle – dziecko może nie trafiać w nie lub siadać zbyt gwałtownie, może mieć trudność z oceną odległości i wysokości podczas pokonywania różnych przeszkód takich jak krawężniki, schody, a także  wykazywać nieprawidłową ocenę czasu widoczną przy łapaniu piłki, odbijaniu jej paletką lub kijem bejsbolowym,
  • słabe rozróżnianie zapachów, smaku różnych potraw – wszystko pachnie i smakuje tak samo,
  • wykazuje obniżone zdolności do organizacji pisma na stronie – może robić duże lub zbyt małe litery oraz nieodpowiednie odstępy pomiędzy nimi jak i całymi wyrazami,
  • ma trudność ze znalezieniem konkretnego przedmiotu, gdy trzeba wyłonić je z tła – dziecko patrzy i nie widzi rzeczy którą ma zabrać z szuflady, biurka pełnego różnych przyrządów lub z szafy,
  • myli wyrażenia o podobnym brzmieniu – „bułka – półka, kot – kop, mak – mat, nie rozpoznaje i nie rozróżnia odrębnych dźwięków; wykazuje trudności w rozumieniu poleceń gdy w „tle” słychać inne dźwięki,

Jeżeli zauważasz, że te trudności powtarzają się i wpływają na funkcjonowanie szkolne – warto przyjrzeć się im dokładniej.

3.ZABURZENIA RUCHOWE NA BAZIE SENSORYCZNEJ

Trudności dziecka z dyspraksją:

  • w zakresie motoryki dużej: uczenie się nowych czynności ruchowych, wykonywanie zadań składających się z kilku etapów, opanowanie kolejnych elementów ćwiczenia lub układu tanecznego, obniżona umiejętność skakania obunóż i na jednej nodze, biegania i biegania w podskokach, a także grania w gry zespołowe. Dziecko wydaje się być niezdarne i często ulega wypadkom, potyka się czy przewraca.
  • w zakresie motoryki małej: obniżone umiejętności w zakresie wycinania, klejenia, rysowania, kolorowania i przerysowywania, a także trudności z zabawkami manipulacyjnymi (klocki, koraliki),
  • w szkole/przedszkolu: trudność z utrzymaniem porządku wokół siebie np. na stoliku szkolnym/biurku, a także z wieloetapowymi zadaniami które składają się z kilku czynności następujących po sobie, niewyraźne pismo ze względu na obniżoną umiejętność dobrania odpowiedniej wielkości liter i odległości. Dziecko uczy się przez wyuczenie a nie zrozumienie; każda nowa czynność wymaga wyuczenia. Ma trudności z organizowaniem czasu, planu działa oraz priorytetami.
  • w życiu codziennym: potrzebuje pomocy podczas ubierania się i rozbierania, zapinania guzików i zamków,
  • w okresie niemowlęctwa: opóźniony rozwój ruchowy – siadanie, obracanie, pełzanie, chodzenie i bieganie wystąpiło później niż u rówieśników.

Obraz dziecka: łatwo ulega frustracji, poczuciu bezsilności i niekompetencji, często się spóźnia i zapomina o terminach.

 

Objawy zaburzeń ruchowych o podłożu sensorycznym:

  • niskie napięcie mięśniowe – dziecko często siedzi zgarbione z zaokrąglonymi plecami, ma słaby docisk narzędzia pisarskiego lub kredek lub zbyt lekko łapie nożyczki, szybko się męczy podczas aktywności ruchowych, wydaje się słabsze od rówieśników. Podczas siedzenia podpiera ręką głowę, osuwa się z krzesła, kładzie się na stole,
  • unika każdego cięższego wysiłku – nie lubi zabaw wymagających ciągnięcia, pchania, podnoszenia czy jazdy na rowerze/hulajnodze. Często się przewraca podczas zabaw równoważnych,
  • ma trudności z używaniem obu rąk równocześnie widoczne podczas łapania piłki czy wałkowaniu ciasta,
  • nie przekracza linii środka ciała – w zadaniach wymagających użycia jednej ręki nie ma dominacji – zmienia strony w zależności od potrzeby – prawą ręką pisze po prawej stronie kartki, a lewą ręką po lewej stronie kartki.

Dziecko może prezentować się jako leniwe, słabe, wiotkie, zmęczone czy pozbawione motywacji.

Wszystkie wyżej wymienione przykłady i objawy to nie jest kwestia wychowania – zaburzenia integracji sensorycznej nie są wynikiem „złego wychowania”. To sposób, w jaki układ nerwowy dziecka przetwarza świat. Zrozumienie tych mechanizmów pomoże Ci, Rodzicu, reagować spokojniej i skuteczniej wspierać swoje dziecko w codziennych wyzwaniach.

Kiedy udać się do specjalisty?

  • trudności utrzymują się przez dłuższy czas i nie zmniejszają się wraz z wiekiem,
  • zachowania dziecka znacząco utrudniają funkcjonowanie w domu, przedszkolu lub szkole,
  • codzienne czynności (ubieranie, jedzenie, mycie, zasypianie) wywołują silne reakcje emocjonalne,
  • pojawia się wyraźna niezdarność ruchowa lub opóźnienia rozwojowe,
  • dziecko często doświadcza frustracji i poczucia niepowodzenia,
  • jako rodzic czujesz niepokój i masz wrażenie, że „coś jest nie tak”.

Twoja intuicja jest ważna. Jeśli coś Cię martwi – warto to sprawdzić. Wczesna diagnoza nie oznacza etykietowania dziecka. Oznacza zrozumienie jego potrzeb i dobranie odpowiedniego wsparcia. Czasem wystarczy jedna konsultacja, aby rozwiać wątpliwości i otrzymać konkretne wskazówki do pracy w domu. Pamiętaj – szukanie pomocy to wyraz odpowiedzialności i troski o rozwój Twojego dziecka.

Bibliografia

Stock K. (2012). Nie – zgrane dziecko. Zaburzenia przetwarzania sensorycznego – diagnoza i postępowanie. Gdańsk: Harmonia Universalis; 

Emich – Wildera E., Palicka I., Przybyla O., Kazek B., (2025) Integracja sensoryczna a przetwarzanie sensoryczne. Warszawa: Wydawnictwo PWN SA

Miller. L (2016). Dzieci w świecie doznań. Jak pomóc dzieciom z zaburzeniami przetwarzania sensorycznego? Gdańsk: Harmonia Universalis;