Prawidłowy słuch nie zawsze oznacza, że dziecko odpowiednio reaguje na polecenia, zapamiętuje, to co usłyszało lub rozumie polecenia słowne. Dziecko może mieć prawidłowy wynik badania słuchu, a mimo to mieć trudność z tym, jak mózg porządkuje i interpretuje dźwięki — szczególnie mowę w hałasie. W praktyce szkolnej lub przedszkolnej wygląda to czasem jak brak koncentracji, dziecko nie reaguje na słowa nauczyciela i nie wykonuje poleceń. Często dzieje się tak, że przedszkolak lub uczeń nie rejestruje części informacji albo potrzebuje na to więcej czasu. Taki obraz jest zgodny z opisami trudności przetwarzania słuchowego (APD/CAPD), gdzie typowe są problemy ze zrozumieniem mowy w hałasie, przy szybkim tempie mówienia i przy dłuższych instrukcjach.

Warto też pamiętać o prostej rzeczy: trudności słuchowe w szkole nie zawsze oznaczają APD. U części dzieci źródłem problemu jest niedosłuch lub przewlekłe kłopoty laryngologiczne (np. wysięk), a u części — trudności językowe, uwagowe lub ogólna męczliwość dźwiękowa. Dlatego nauczyciel nie diagnozuje, ale może bardzo trafnie zauważyć wzorzec trudności i uruchomić sensowną ścieżkę pomocy.

Sygnały, które nauczyciel może zauważyć

Nauczyciele często szybko zauważają symptomy trudności słuchowych u dzieci, bo w placówce komunikacja oraz nauka w dużej mierze opierają się na słuchu. Oto krótka lista sygnałów, które mogą zwrócić uwagę nauczycieli i specjalistów w kontakcie z dziećmi:

Przedszkole

  • dziecko nie rejestruje polecenia, zwłaszcza gdy jest wieloetapowe
  • trudność z odtworzeniem piosenek, rymowanek, rytmem mowy;
  • mylenie podobnych słów
  • duża męczliwość w gwarze, szybkie przebodźcowanie dźwiękiem, drażliwość
  • lepsze funkcjonowanie w małej grupie/1:1 niż w kilkunastoosobowej
  • częste „co?”, patrzenie na usta, zgadywanie po kontekście

Szkoła

  • trudność z rozumieniem w hałasie (świetlica, stołówka, przerwy, praca w grupach)
  • kłopot z notowaniem „ze słuchu”, dyktandami, zapamiętywaniem treści ustnych
  • wolniejsze tempo pracy przy instrukcjach ustnych, częste błędy, bycie nieuważnym
  • problem z czytaniem/pisaniem
  • dziecko bywa: wycofanie społeczne albo przeciwnie – zachowania opozycyjne w sytuacjach dźwiękowo trudnych

Jak trudności wpływają na uczenie się, relacje, emocje i samopoczucie?

W szkole ważne jest znaczenie informacji podawanych ustnie: instrukcje, definicje, tłumaczenia, dyktowanie, praca w grupach. Dziecko może więc wkładać ogromny wysiłek w samo nadążanie za tokiem lekcji, a wtedy zostaje mu mniej zasobów na rozumienie i zapamiętywanie. Typowy obraz to sytuacja, w której dziecko wie, co było na lekcjach, ale nie wynosi z nich tyle, co rówieśnicy, bo części treści nie rejestruje i nie zapamiętuje.

Bardzo częstą konsekwencją jest trudność z dłuższymi i wieloetapowymi poleceniami. Dziecko zapamiętuje pierwszy krok, ale ma problem z kolejnymi, miesza kolejność albo nie słyszy ważnego szczegółu („podkreśl”, „zaznacz”, „zapisz w zeszycie”). To powoduje błędy, które wyglądają jak nieuwaga lub brak staranności.

W czytaniu i pisaniu mogą pojawić się problemy wynikające z tego, że dziecko słabiej różnicuje brzmienie głosek i gorzej zachowuje w pamięci sekwencję dźwięków: błędy w zapisie wyrazów „ze słuchu”, trudność w dyktandach, wolniejsze tempo czytania, gorsze rozumienie tekstu czytanego na głos przez nauczyciela (szczególnie, gdy w klasie jest gwar). Czasem dziecko ma też trudność z językiem obcym, bo tam rozróżnianie brzmień, akcentów i podobnych słów jest jeszcze bardziej wymagające.

W matematyce trudności bywa mniej oczywiste: problemy z rozumieniem treści zadań tekstowych czy z instrukcjami, a także z zapamiętywaniem informacji podawanych ustnie.

Z perspektywy oceniania ważne jest to, że dziecko może wypadać słabiej w sytuacjach, gdzie wiedzę sprawdza się przez słuch: odpowiedź ustna, praca na czas po instrukcji ustnej, zadania dyktowane. Nie dlatego, że nie zna materiału, tylko dlatego, że nie dostało go w pełnej, czytelnej formie.

W relacjach rówieśniczych problemy słuchowe polegają na tym, że dzieci nie zawsze trafiają w kontekst rozmowy: odpowiadają nie na to pytanie, wchodzą w rozmowę za późno, mylą intencje, nie słyszą półżartów albo nie wyłapują zasad zabawy. To rodzi nieporozumienia i frustrację w kontaktach społecznych.

Emocjonalnie często pojawia się mieszanka frustracji i napięcia. Dziecko ma poczucie, że nie nadąża, a jednocześnie nie potrafi wytłumaczyć dlaczego. U części dzieci efektem jest wycofanie, u części — złość i opór w sytuacjach, w których świat dźwięków jest najbardziej chaotyczny. To ważna perspektywa dla nauczyciela: czasem zachowanie jest konsekwencją przeciążenia i dezorientacji, a nie złej woli dziecka.

Co może zrobić nauczyciel?

W szkole i przedszkolu największym wrogiem dziecka z trudnościami słuchowymi jest hałas tła i pogłos, które mieszają mowę z innymi dźwiękami. W takich warunkach dziecko może słyszeć, że ktoś mówi, ale ma trudność, żeby zrozumieć sens. Dlatego ważne jest uwzględnienie dwóch czynników: zadbanie o to, by komunikaty były jak najbardziej łatwe do odbioru przez dziecko, a po drugie uporządkowanie sposobu podawania instrukcji.

Mowa, która jest łatwiejsza do zrozumienia w hałasie

Strategię pomocowe dla dziecka z trudnościami słuchowymi to: umiejscowienie dziecka bliżej nauczyciela i tablicy, a dalej od drzwi, okna, korytarza, klimatyzacji czy głośnych kolegów. Ważne jest też żeby nauczyciel mówił twarzą do klasy, nie odwracał się do tablicy w trakcie ważnych komunikatów i robił krótkie pauzy w zdaniu.

Uporządkuj instrukcje tak, by dziecko nie musiało zgadywać

W praktyce najlepiej działa zasada: mniej słów, więcej struktury. Dziecko z trudnością słuchową często nie rejestruje części przekazu.

Dlatego dobrze, gdy instrukcja jest:

  • podana w krótkich krokach,
  • wypowiedziana spokojniej, z pauzą między częściami,
  • zakończona krótkim sprawdzeniem zrozumienia.

Oprzyj część informacji o wzrok

Wzrokowy kanał odbioru informacji powoduje odciążenie słuchu. Wystarczy, że stałe elementy lekcji są widoczne dla dziecka: temat, trzy hasła, plan w punktach, lista kroków zadania, słowa-klucze. To jest bardzo ważne szczególnie wtedy, gdy instrukcje są wieloetapowe albo gdy w klasie robi się głośno.

Najtrudniejsze momenty w ciągu dnia

W pracy w grupach dziecko może słyszeć wiele głosów naraz, a to jest właśnie środowisko, w którym najłatwiej o problem z rozumieniem treści. Pomaga to, gdy nauczyciel daje jasną rolę uczestnikom i krótko powtarza wspólny cel na tablicy.

W świetlicy lub podczas pracy własnej dobrze bywa wprowadzić strefę wyciszenia — np. miejsce do spokojniejszej pracy, To może zmniejszyć liczbę zachowań, które wynikają ze zmęczenia bodźcami.

Skierowanie na badania i do Poradni Psychologiczno-Pedagogicznej

Jeśli nauczyciel zauważa trudności z słuchowe u dziecka warto poinformować o tym rodziców i zaproponować dwa równoległe kroki: konsultację laryngologiczną/audiologiczną (żeby sprawdzić słuch i wykluczyć przyczyny medyczne) oraz kontakt z poradnią psychologiczno-pedagogiczną.

Poradnia może przeprowadzić diagnozę funkcjonowania dziecka w obszarze uwagi, języka i uczenia się, a w razie potrzeby wskazać dalszą ścieżkę diagnostyczną (np. w kierunku trudności przetwarzania słuchowego) oraz pomóc w zaplanowaniu dostosowań edukacyjnych.

Rozwiązania typu zdalny mikrofon (FM/RM)

W literaturze i rekomendacjach bardzo często pojawia się temat technologii, które poprawiają stosunek sygnału do szumu. Polega to na tym, że: nauczyciel ma mały mikrofon, a dźwięk trafia bezpośrednio do odbiornika dziecka (albo do systemu w klasie). Dzięki temu głos nauczyciela jest lepiej słyszalny dla dziecka niż hałas tła.

Są dwa częste warianty:

  • system nagłośnienia sali (soundfield) – poprawia słyszalność całej klasie,
  • system osobisty (remote microphone / FM/RM) – kierowany do konkretnego dziecka (zależnie od sprzętu może działać z odbiornikiem lub urządzeniem przy uchu).

Badania pokazują, że technologie zdalnego mikrofonu mogą poprawiać funkcjonowanie słuchowe w klasie.

 

Najpopularniejsze treningi słuchowe w Polsce

Nauczyciel nie musi znać wszystkich protokołów treningów słuchowych. Ale mogą one pomóc dziecku w lepszym funkcjonowaniu w przedszkolu i szkole. Oto 4 najpopularniejsze formy wsparcia słuchowego w Polsce:

 

Tomatis

Najczęściej rodzice trafiają na Tomatisa, gdy dziecko ma trudności z koncentracją, męczliwością w hałasie lub ma trudności rozwojowe.

Protokoły są różne w zależności od ośrodka. Zazwyczaj to około 60 minut dziennie przez 14 dni, z możliwością powtórzeń. Dziecko może być w okresie treningu bardziej zmęczone.

Najbardziej realistyczne zmiany po Treningu Tomatisa to poprawa jakości słuchania: dziecko szybciej wraca do zadania po rozproszeniu, jest lepiej skupione nawet w hałasie.

 

Johansen IAS

Trening Johansena to program oparty o ocenę funkcji słuchowych i dobranie indywidualnych nagrań. W praktyce rodzice często przed treningiem zgłaszają trudności w czytaniu/pisaniu, języku i koncentracji uwagi.

To zwykle jedna z najmniej obciążających opcji czasowo: 10–15 minut dziennie słuchania, najczęściej w domu. Minusem bywa długość całego procesu – kilka-kilkanaście miesięcy trwania Treningu. Efekty to najczęściej poprawa umiejętności językowych u grup dzieci z dysleksją i trudnościami przetwarzania słuchowego.

 

Neuroflow

Neuroflow to aktywny trening dla zaburzeń wyższych funkcji słuchowych. Sesje są zwykle 2–3 razy w tygodniu po ok. 20–25 minut, a całość trwa około 12–24 tygodni (z podziałem na etapy).
To obciążenie jest umiarkowane, ale wymaga regularności. Najczęściej w pierwszej kolejności widać poprawę w sytuacjach: instrukcje ustne, praca w gwarze, podążanie za rozmową w grupie. To zwykle przekłada się na mniej konfliktów i większą gotowość do współpracy.

SAS (Sound Activation System)

SAS to neuroakustyczny trening ukierunkowany na funkcje ważne dla uczenia się i regulacji emocji. Pełny Trening SAS trwa 24 dni po 60 min słuchania, które można realizować w domu na własnym sprzęcie, także podczas snu dziecka.

Zmiany, które mogą być w widoczne w klasie to: lepsze rozumienie i reagowanie na polecenia, większy spokój w zachowaniu, lepsze uczestnictwo w zadaniach wspólnych.

 

Trudności słuchowe potrafią mocno wpływać na uczenie się i zachowanie. Wczesna reakcja nauczyciela i trafne skierowanie do specjalistów często zmieniają szkolną codzienność dziecka szybciej, niż się spodziewamy.

 

Bibliografia

American Academy of Audiology (2011). Clinical Practice Guidelines: Remote Microphone Hearing Assistance Technologies for Children and Youth from Birth to 21 Years.

American Speech-Language-Hearing Association (ASHA). Central Auditory Processing Disorder (CAPD) – Practice Portal. (dostęp: 26.01.2026).

American Speech-Language-Hearing Association (ASHA). Auditory Processing Disorder (CAPD) – informacja publiczna (dla rodziców i nauczycieli). (dostęp: 26.01.2026).

Acoustical Society of America (2018). Classroom Acoustics II.

Bigras, J., Lagacé, J., El Mawazini, A., Lessard-Dostie, H. (2024). Interventions for School-Aged Children with Auditory Processing Disorder: A Scoping Review. Healthcare, 12(12), 1161.

Cameron, S., Dillon, H., in. (2012). Efficacy of the LiSN & Learn auditory training software: randomized blinded controlled study. PLoS ONE. (wersja pełnotekstowa dostępna w PubMed Central).

Cochrane (2022). Auditory integration therapy for autism spectrum disorders. Cochrane Database of Systematic Reviews, CD003681.

Institute of Education Sciences / What Works Clearinghouse (2009). WWC Intervention Report: Earobics® (Beginning Reading).

Johansen IAS. What Johansen IAS Involves (opis programu). (dostęp: 26.01.2026).

Neuroflow. Jak odbywa się trening? (opis programu). (dostęp: 26.01.2026).

Tomatis. Your Tomatis Listening Program (opis programu). (dostęp: 26.01.2026).

SAS Centre. Research / Statistics and Research (materiały dot. badań i protokołów treningu). (dostęp: 26.01.2026).