Plac zabaw. Dzieci biegają, śmieją się, kręcą na karuzeli, huśtają na huśtawkach. A obok stoi mały człowiek, który zdecydowanie nie ma ochoty do nich dołączyć. Nie chce się huśtać. Nie wchodzi na karuzelę. Unika zjeżdżalni, mostków, drabinek. Czasami nawet samo wejście na niewielkie podwyższenie wywołuje niepokój. Bywa, że dziecko kurczowo trzyma się rodzica, protestuje, płacze albo mówi: „Nie chcę! Boję się!”. I wtedy często pojawia się pytanie: dlaczego? Przecież inne dzieci świetnie się bawią. Przecież huśtanie to taka zwyczajna rzecz. Przecież wystarczy spróbować i zobaczyć, że nic złego się nie dzieje. Tylko że dla niektórych szkrabów ruch wcale nie jest taki zwyczajny. To, co dla jednego dziecka jest świetną zabawą, dla drugiego może być doświadczeniem trudnym, nieprzewidywalnym, a nawet przerażającym. Właśnie dlatego warto spojrzeć na tę sytuację trochę szerzej przez pryzmat układu przedsionkowego, poczucia bezpieczeństwa i sposobu, w jaki dziecko odbiera informacje płynące z własnego ciała.

Układ przedsionkowy to nasz wewnętrzny system orientacji znajduje się w uchu wewnętrznym i odpowiada za odbieranie informacji związanych z ruchem głowy, przyspieszeniem, zmianą położenia ciała oraz działaniem grawitacji. To dzięki niemu mózg wie, czy poruszamy się, obracamy, przechylamy, przyspieszamy, zwalniamy czy pozostajemy w bezruchu. Ale to nie wszystko. Układ przedsionkowy współpracuje z układem wzrokowym i proprioceptywnym,. Pomaga nam utrzymywać równowagę, stabilizować głowę i wzrok, kontrolować postawę oraz odpowiednio reagować na zmiany położenia ciała. W praktyce oznacza to, że kiedy dziecko wchodzi na huśtawkę, wspina się po drabince, zeskakuje z podestu czy obraca na karuzeli, jego mózg musi przetworzyć całkiem sporo informacji. Musi wiedzieć, gdzie znajduje się ciało, w którą stronę się porusza, jak szybko zmienia położenie i co zrobić, żeby utrzymać równowagę. Dla większości dzieci te doświadczenia są przyjemne i naturalnie poszukują ich podczas zabawy. U innych mogą wywoływać dyskomfort, niepewność, a nawet silny lęk.

Dlaczego niektóre dzieci boją się huśtania i kręcenia?

Nie ma jednej przyczyny. I to bardzo ważne, żebyśmy nie wrzucali wszystkich dzieci do jednego worka. Nadwrażliwość na ruch, czyli trudność w modulowaniu bodźców przedsionkowych. Niektóre dzieci odbierają doświadczenia związane z ruchem jako zbyt intensywne. Nawet niewielkie bujanie może wywoływać u nich nieprzyjemne odczucia. Dziecko może nie lubić odrywania stóp od podłoża, przechylania głowy, nagłych zmian kierunku czy obrotów. Może reagować napięciem mięśniowym, usztywnieniem ciała, protestem albo wycofaniem. To, co dla nas jest delikatnym kołysaniem, dla niego może być naprawdę dużą dawką wrażeń. Niepewność grawitacyjna. To określenie opisuje szczególny rodzaj reakcji, w której dziecko odczuwa silny niepokój podczas sytuacji związanych ze zmianą położenia ciała względem grawitacji. Szkrab może bać się podnoszenia nad podłoże, przechylania do tyłu, stania na niestabilnej powierzchni, wchodzenia na wysokość, zeskakiwania czy utraty kontaktu stóp z podłożem. Czasami nawet siedzenie na nieruchomej huśtawce jest trudne. Warto pamiętać, że nie każde dziecko unikające huśtawki ma niepewność grawitacyjną to jedna z możliwych hipotez, którą należy zweryfikować podczas szerszej oceny.

Trudności z równowagą i kontrolą posturalną. Wyobraźmy sobie dziecko, które nie czuje się pewnie podczas stania na jednej nodze, ma trudności z utrzymaniem stabilnej pozycji, często się potyka albo niechętnie uczestniczy w zabawach ruchowych. Dla niego huśtawka może być dodatkowym wyzwaniem, ponieważ wymaga jednoczesnego kontrolowania pozycji ciała i reagowania na ruch. Czasami dziecko nie tyle boi się samego ruchu, ile nie ma wystarczającego poczucia kontroli nad swoim ciałem. Nieprzyjemne doświadczenia związane z ruchem. Zdarza się, że dziecko ma skłonność do choroby lokomocyjnej, nudności, zawrotów głowy czy dyskomfortu podczas szybkiego przemieszczania się. Może też mieć za sobą nieprzyjemne doświadczenie zbyt mocne rozhuśtanie, upadek, nagłe obrócenie na karuzeli. Wówczas unikanie podobnych aktywności staje się naturalnym sposobem ochrony przed kolejnym nieprzyjemnym przeżyciem. Lęk, temperament i potrzeba przewidywalności. Nie możemy również zapominać o emocjach. Niektóre dzieci potrzebują więcej czasu, aby zaakceptować nowe doświadczenia. Wolą obserwować, wiedzieć, co się wydarzy, mieć wpływ na przebieg zabawy i samodzielnie decydować o kolejnych krokach. Nie zawsze oznacza to trudności sensoryczne. Czasami dziecko po prostu potrzebuje więcej czasu, żeby poczuć się bezpiecznie. Dlatego tak ważna jest obserwacja, a nie pochopne przypisywanie każdej niechęci do huśtania nadwrażliwości przedsionkowej.

Na co warto zwrócić uwagę podczas obserwacji dziecka?

Nie skupiajmy się wyłącznie na tym, czy szkrab lubi huśtawkę. Przyjrzyjmy się temu, jak funkcjonuje w różnych sytuacjach ruchowych.

Zwróćmy uwagę, czy:


  • niechętnie odrywa stopy od podłoża;

  • unika wchodzenia na podesty, schody i drabinki;

  • nie lubi przechylania głowy do tyłu;

  •  podczas ruchu mocno napina ciało i kurczowo trzyma się dorosłego;
  • ma trudności z utrzymaniem równowagi;
• często się potyka lub przewraca;

  • unika zabaw wymagających zmiany pozycji ciała;

  • niechętnie korzysta ze zjeżdżalni;

  • źle toleruje jazdę samochodem;

  • po ruchu zgłasza nudności, zawroty głowy lub złe samopoczucie;

  • potrzebuje dużo czasu, aby zaakceptować nowe aktywności.

Ważne jest również to, jak dziecko reaguje na ruch w różnych płaszczyznach i kierunkach. Czy trudne jest dla niego bujanie przód-tył? A może ruch na boki? Czy nie toleruje obrotów, czy również delikatnego kołysania? Czy problem pojawia się dopiero wtedy, gdy stopy tracą kontakt z podłożem? Takie szczegóły pomagają nam lepiej zrozumieć potrzeby małego człowieka.

Jak pracuję z dzieckiem, które boi się ruchu?

Przede wszystkim nie zaczynam od huśtania. I to jest bardzo ważne! Kiedy szkrab trafia do mnie na salę i widzę, że ruch, wysokość czy sprzęty podwieszane budzą jego niepokój, nie próbuję od razu przekonywać go, że huśtawka jest fajna. Nie sadzam go na niej na siłę. Nie rozhuśtuję, żeby „się przyzwyczaił”. Nie oczekuję, że po kilku próbach nagle przełamie swój strach. Od oswojenia przestrzeni i sprzętów. Na początku pozwalam dziecku poznać salę. Pokazuję mu huśtawki, platformy, hamaki, równoważnie, karuzele i inne sprzęty. Ale nie musimy z nich od razu korzystać! Możemy obok nich przechodzić, oglądać je, dotykać, sprawdzać, z czego są wykonane, bawić się w ich pobliżu. Często zaczynamy od zupełnie innych aktywności. Układamy klocki obok huśtawki, wrzucamy piłeczki do kosza, budujemy bazę, bawimy się figurkami czy organizujemy małą misję ratunkową. Sprzęty po prostu są. Nie stanowią źródła presji i nie trzeba z nich korzystać. Dziecko zaczyna zauważać, że sala jest bezpiecznym miejscem, a obecność huśtawki nie oznacza, że za chwilę będzie musiało na niej usiąść.

Małymi krokami, czyli budujemy poczucie bezpieczeństwa. Kiedy widzę, że dziecko zaczyna swobodniej funkcjonować w przestrzeni, stopniowo proponuję kolejne doświadczenia.

Możemy na przykład:


  • usiąść obok nieruchomej huśtawki;
  • dotknąć jej i sprawdzić, jak się porusza;

  • pobawić się przy niej;
  • 
położyć na niej ulubioną maskotkę;

  • posadzić na niej misia i delikatnie go pobujać;

  • dotknąć huśtawki dłonią, kiedy znajduje się w bezruchu;
  • usiąść na niej, pozostawiając stopy stabilnie na podłożu;
  • wykonać minimalny ruch, jeśli dziecko jest na to gotowe.

Nie ma tutaj sztywnego harmonogramu! Jedno dziecko po kilku spotkaniach będzie gotowe na pierwsze delikatne bujanie. Inne będzie potrzebowało znacznie więcej czasu. Nie chodzi o to, żeby jak najszybciej zaliczyć kolejne etapy. Chodzi o to, żeby dziecko stopniowo budowało poczucie bezpieczeństwa i sprawczości. Najpierw kontrola, później ruch. Bardzo ważne jest dla mnie to, żeby dziecko miało wpływ na aktywność. Może samo zdecydować, kiedy usiądzie, kiedy chce rozpocząć ruch i kiedy chce go zakończyć. Możemy zacząć od naprawdę niewielkiego kołysania, z możliwością zatrzymania w każdej chwili.
Obserwuję reakcje dziecka: oddech, napięcie mięśniowe, mimikę, sposób utrzymania ciała, kontakt wzrokowy, komunikaty słowne i gotowość do kontynuowania zabawy. Jeżeli pojawia się wyraźny dyskomfort, zawroty głowy, nudności, silny lęk czy narastające napięcie, przerywam aktywność i wracam do czegoś, co daje dziecku poczucie bezpieczeństwa. Nie chcemy, żeby układ nerwowy kojarzył ruch z przymusem i zagrożeniem. Chcemy, żeby dziecko stopniowo odkrywało, że może doświadczać ruchu we własnym tempie i na własnych zasadach.

Jak rodzice mogą pomóc dziecku w domu?

Przede wszystkim: bez presji! Nie musicie codziennie zabierać szkraba na karuzelę i próbować przekonywać go do huśtania. Nie musicie też organizować specjalistycznych ćwiczeń. Wiele wartościowych doświadczeń można wprowadzić podczas zwyczajnej, wspólnej zabawy.

  1. Zabawy z piłką. Turlanie dużej piłki, przepychanie jej do rodzica, siedzenie naprzeciwko siebie i podawanie piłki. Możecie też zrobić mały tor przeszkód, przez który trzeba przetoczyć piłkę.
  2. Domowy tor przeszkód. Poduszki, materac, zwinięty koc, tunel z krzeseł i koca tyle wystarczy! Dziecko może przechodzić, czołgać się, omijać przeszkody i samodzielnie decydować, które elementy chce pokonać. Zacznijcie od stabilnych, niskich przeszkód.
  3. Zabawy w przepychanie i ciągnięcie. Możecie wspólnie przesuwać duży karton, przenosić poduszki, ciągnąć lekki kosz z zabawkami czy bawić się w przepychanie dużej piłki. To okazja do angażowania mięśni i dostarczania informacji z czucia głębokiego.
  4. Zabawy z misiem na huśtawce. Jeśli dziecko nie chce samo usiąść na huśtawce, zaproście do zabawy ulubioną maskotkę. Miś może usiąść na huśtawce, pobujać się odrobinkę, a potem zejść. Dziecko może obserwować, decydować o ruchu misia, a nawet samo go zatrzymywać. Czasami łatwiej jest najpierw oswoić sytuację poprzez zabawę symboliczną.
  5. Małe doświadczenia z ruchem. Jeśli dziecko akceptuje takie aktywności, możecie spróbować delikatnego kołysania na kolanach rodzica, wspólnego bujania w rytm piosenki czy niewielkich zmian pozycji podczas zabawy na podłodze. Zawsze obserwujcie reakcję szkraba. Nie przyspieszajcie i nie zaskakujcie go ruchem.
  6. Zabawy na placu zabaw bez konieczności korzystania ze sprzętów. Niech plac zabaw będzie miejscem przyjemnych doświadczeń, a nie miejscem, w którym dziecko ciągle słyszy: „No chodź, spróbuj, przecież nic się nie stanie!”. Możecie obserwować inne dzieci, bawić się w piaskownicy, zbierać kamyczki, chodzić po bezpiecznych ścieżkach i poznawać sprzęty z bezpiecznej dla dziecka odległości. Sama obecność na placu zabaw i obserwowanie tego, co się dzieje, również może być ważnym etapem oswajania nowego otoczenia.

Czego zdecydowanie nie robić?

Nie zmuszajmy dziecka do huśtania. Nawet jeśli wydaje nam się, że wystarczy kilka minut, żeby się przyzwyczaiło. Nie rozhuśtujmy dziecka bez uprzedzenia. Nagły ruch może jeszcze bardziej nasilić poczucie braku kontroli.  Nie porównujmy go z innymi dziećmi. Każdy szkrab ma swoje tempo rozwoju i swoje potrzeby.  Nie próbujmy przełamywać lęku poprzez coraz mocniejsze bodźce. Więcej ruchu nie oznacza lepszej terapii. Nie zakładajmy, że każde dziecko unikające huśtawki ma nadwrażliwość przedsionkową. Przyczyn może być znacznie więcej.
Warto też pamiętać, że silne objawy, takie jak zawroty głowy, nudności, częste upadki, wyraźne zaburzenia równowagi czy opóźnienia w rozwoju ruchowym, wymagają szerszej oceny. W takich sytuacjach warto skonsultować się z pediatrą i zależnie od objawów odpowiednim specjalistą, np. z pediatrą, laryngologiem, neurologiem. Chciałabym, żebyśmy zapamiętali jedną rzecz: dziecko, które nie chce się huśtać, nie robi nam na złość. Nie jest marudne, nie jest niegrzeczne i nie potrzebuje kolejnego dorosłego, który będzie je przekonywał, że przecież nie ma się czego bać. Ono po prostu może doświadczać ruchu inaczej niż my. Naszą rolą jest spróbować zrozumieć, co za tym stoi, zauważyć jego potrzeby i stworzyć takie warunki, w których będzie mogło stopniowo zdobywać nowe doświadczenia. Czasami sukcesem nie jest pierwsze bujanie. Sukcesem jest to, że szkrab po raz pierwszy sam podszedł do huśtawki. Że dotknął jej ręką. Że usiadł obok. Że pozwolił posadzić na niej misia. Że sam zdecydował się na chwilkę usiąść, nawet jeśli huśtawka ani drgnęła. I to są naprawdę ważne kroki!

Małymi krokami. W swoim tempie. Z uważnością na potrzeby każdego szkraba. 💙

 

Bibliografia
Ayres A. Jean, Dziecko a integracja sensoryczna, Gdańsk 2015, Wydawnictwo Harmonia.


Maas Violet F., Integracja sensoryczna a nauka, Warszawa 1998, Fundacja Synapsis.

Przyrowski Zbigniew, Integracja Sensoryczna. Wprowadzenie do teorii, diagnozy i terapii, Warszawa 2012, Empis.