W ostatnich latach, coraz częściej spotykamy dzieci, u których widoczne są problemy z napięciem mięśniowym i postawą. Duża grupa dzieci uczęszczających na terapię Integracji Sensorycznej (SI), poza trudnościami z modulacją czy różnicowaniem zmysłów ma trudności posturalne. Rodzi się zatem pytanie: czy zaburzenia posturalne są wyłącznie domeną fizjoterapii, czy także obszarem pracy terapeuty SI?
Zaburzenia posturalne – perspektywa fizjoterapii i SI
Fizjoterapeuci postrzegają zaburzania posturalne jako wady postawy, związane z nieprawidłowym alignmentem, czyli położeniem względem siebie segmentów ciała, w spoczynku i w ruchu. W praktyce oznacza to odchylenie od fizjologicznych relacji między np. głową, obręczą barkową, klatką piersiową, miednicą, kolanami i stopami – w trzech płaszczyznach. Konsekwencją wad postawy, są narastające niestabilności i przeciążenia stawów, mięśni oraz problem z równowagą. Niezaprzeczalnie, dzieci z wadami postawy tj. asymetrie, skoliozy, nieprawidłowo wykształcone krzywizny kręgosłupa, wady w obrębie kończyn dolnych, klatki piersiowej, wymagają uczestnictwa w zajęciach fizjoterapeutycznych.
W terapii SI pojęcie zaburzeń posturalnych rozumiane jest szerzej – w kontekście kontroli posturalnej i organizacji reakcji ruchowych. Według L. Miller, zaburzenia posturalne (Postural Disorder-PD) przejawiają się trudnościami z adekwatną stabilizacją ciała w spoczynku i podczas ruchu, w odpowiedzi na wymagania środowiska lub zadania ruchowego. PD mogą obejmować:
- słabą równowagę,
- nieprawidłowe napięcie mięśniowe
- obniżoną kontrolę motoryczną (koordynację obustronną, funkcje okulomotoryczne, motorykę jamy ustnej),
- obniżoną siłę mięśniową i kontrolę postawy (w siadzie i w staniu, w ruchu),
- zaburzoną kokontrakcją,
- nie w pełni wykształcone reakcje posturalne oraz niezintegrowane odruchy pierwotne
W klasyfikacji L. Miller zaburzenia posturalne stanowią jedną z podkategorii Zaburzeń Motorycznych o Podłożu Sensorycznym (SBMD).
Jean Ayres w swojej koncepcji integracji sensorycznej nie wyodrębniła zaburzeń posturalnych jako osobnej jednostki diagnostycznej. Opisywała jednak trudności w zakresie kontroli posturalnej w kontekście dysfunkcji przedsionkowo-proprioceptywnych oraz zaburzeń integracji bilateralnej. Dzieci prezentujące trudności posturalne były najczęściej diagnozowane jako przejawiające deficyty w zakresie integracji bilateralnej i sekwencjonowania (Bilateral Integration and Sequencing Deficits) lub somatodyspraksji.
Trudności te manifestowały się zaburzeniami mechanizmów posturalno-ocznych, osłabioną kontrolą czuciowo-ruchową integrującą obie strony ciała, nie w pełni wykształconymi reakcjami posturalnymi (w tym reakcjami równoważnymi), obniżonym napięciem mięśniowym oraz problemami z planowaniem ruchu.
1.Napięcie Mięśniowe
Napięcie mięśniowe jest cechą charakterystyczną mięśnia i warunkiem koniecznym do funkcjonowania całego układu nerwowo-mięśniowego. Regulowany jest przez mechanizmy odruchowe i nadrzędne struktury OUN. Pełni rolę sprzężenia zwrotnego w utrzymaniu postawy ciała i w czynnościach ruchowych (Gurnfinkel 1974).Zapewnia gotowść do ruchu oraz utrzymania postawy ciała przyczyniajac sie do zachowania równowagi.
Napięcie związane jest z aktywnością wrzecion nerwowo-mięśniowych, znajdujących się we włóknach „intrafuzalnych”. Ma charakter odruchowy, kontrolowany przez wyższe ośrodki układu nerwowego.
Wyróżniamy:
- napięcie spoczynkowe (zależy od czynności odruchowej i od funkcjonowania autonomicznego układu nerwowego)
- napięcie posturalne (służy do przezwyciężenia siły ciężkości i utrzymania ciała w określonym położeniu postawie i równowadze)
- napięcie wspierające (dowolne) –warunkuje podtrzymanie gotowości do wykonywania ruchów dowolnych, zwiększa ich aktywność i płynność.
Napięcie posturalne
Dotyczy tych grup mięśniowych, które są odpowiedzialne za stabilizację naszego ciała (głowy, tułowia, miednicy). Mięśnie, które nazywamy posturalnymi to mięsnie toniczne, o przewadze włókien wolnokurczliwych. Są to wolno męczące się mięśnie, które po wysiłku szybko się regenerują. Przeważają w tzw. mięśniach czerwonych, obecnych w obrębie tułowia -związane są one z utrzymaniem pionowej postawy ciała –pozycji antygrawitacyjnej.
Przykładem takich mięśni jest np. mięsień wielodzielny, część mięśnia czworobocznego grzbietu, czworoboczny lędźwi, mięśnie skośne brzucha, mięśnie mostkowo obojczykowo sutkowe.
Dalsza część artykułu zawiera następujące rozdziały:
2.Konsekwencje obniżonego napięcia mięśni posturalnych
Wśród których wymieniamy:
Konsekwencje posturalno-motoryczne
Konsekwencje orofacjalne
Konsekwencje oddechowe
Konsekwencje funkcjonalne (szkolne)
Konsekwencje dla percepcji słuchowej
3. Ocena zaburzeń posturalnych
4. Terapia
na którą składa się:
Świadomość postawy i planowanie środowiska terapeutycznego
Wzmacnianie mięśni posturalnych w terapii SI
Regulacja napięcia mięśniowego
Hierarchia rozwojowa i stopniowanie trudności
Stopniowanie trudności jako wskaźnik postępu
5. Monitorowanie efektów terapii
Które nie obejdzie się bez:
Obserwacja jakości ruchu
Ocena regulacji napięcia mięśniowego
Analiza funkcjonalna
Stopniowanie trudności jako wskaźnik postępu
Dokumentacja i powtarzalność oceny
Podsumowanie
Bibliografia:
- Ayres, A.J. (2018). Integracja Sensoryczna a zaburzenia uczenia się, Harmonia Universalis,
- Gurfinkel, V. S., Kots, Y. M., & Paltsev, Y. I. (1974). Postural tone of man. W: G. G. Granit (Ed.), Progress in Brain Research, Elsevier.
- Matyja, M., & Gogola, A. (2007).
Prognozowanie rozwoju postawy dzieci na podstawie analizy jakości napięcia posturalnego w okresie niemowlęcym.
Neurologia Dziecięca, - Opracowania własne ze szkolenia „Zaburzenia Posturalne w terapii Integracji Sensorycznej”
