Wybiórczość pokarmowa, czyli nietypowe zachowania żywieniowe polegające najczęściej na wykluczaniu z diety pojedynczych lub całych grup produktów jest często wiązana z podłożem sensorycznym. Rzeczywiście, sposób, w jaki dziecko odbiera i przetwarza bodźce sensoryczne związane z przyjmowaniem pokarmów może mieć istotne znaczenie. Odmienne przetwarzanie bodźców sensorycznych, w szczególności w zakresie dotyku, smaku, zapachu czy wzroku sprawia, że to co dla większości osób wydaje się być apetyczne, dla tej grupy jest czymś co obrzydza czy wywołuje odruch wymiotny.

W sposób szczególny widać to na grupie dzieci z zaburzeniami ze spektrum autyzmu. W systematycznym przeglądzie 25 badań dotyczącym dzieci z ASD stwierdzono dosyć wyraźny związek między przetwarzaniem sensorycznym a nietypowymi zachowaniami żywieniowymi. Podkreślano tu przede wszystkim jak duży wpływ na wybiórczość ma nadwrażliwość na smaki czy zapachy. Oczywiście te powiązania nie dotyczą wyłącznie dzieci z autyzmem. W innym badaniu przeprowadzonym na dzieciach w grupie wiekowej 4-10 lat wykazano związek między nadwrażliwością dotykową a wybiórczością pokarmową. To pewnie dlatego rodzice szukający pomocy i wsparcia dla swoich dzieci jedzących selektywnie odwiedzają również gabinety integracji sensorycznej. Tym bardziej wiedza z zakresu wybiórczości pokarmowej, tego jak może się objawiać, co ją powoduje i wreszcie jak wspierać dziecko i całą rodzinę w rozszerzaniu repertuaru żywieniowego, jest istotna w pracy terapeuty SI.

Wybiórczość pokarmowa może mieć różny stopień nasilenia i u każdego dziecka może przejawiać się trochę innym zachowaniem. Poniżej przedstawiam przykłady wybiórczości, o której mogą wspominać rodzice:

  • Wykluczanie z diety pokarmów z konkretnej grupy spożywczej,
  • Preferowanie pokarmów w jednym kolorze, najczęściej są to beżowe pokarmy,
  • Unikanie pokarmów mokrych, klejących, takich, które brudzą dłonie,
  • Unikanie produktów o intensywnych zapachach,
  • Preferowanie konkretnego sposobu podania jedzenia np. wszystko musi być na osobnym talerzyku, nic nie może się stykać,
  • Preferowanie pokarmów suchych, twardych, wymagających żucia,
  • Preferowanie pokarmów o konsystencji papki, najczęściej bez grudek,
  • Domaganie się konkretnych temperatur pokarmów,
  • Unikanie produktów, które wydają charakterystyczne dźwięki w czasie jedzenia np. odgłos chrupania.

Oczywiście wybiórczości mogą towarzyszyć różne inne zachowania, w tym niechęć do samodzielnego jedzenia, trudność z wysiedzeniem przy stole, uciekanie od stołu, zamykanie ust na widok łyżeczki, wypluwanie jedzenia, lojalność wobec marki preferowanego produktu czy wymaganie stałego rytuału związanego z jedzeniem np. konkretny talerz, sztućce, zawsze ten sam określony kubeczek, specyficzny sposób podania pokarmu czy jedno miejsce przy stole.

I chociaż większość z tych objawów bez problemu moglibyśmy wytłumaczyć podłożem sensorycznym, musimy pamiętać, że wybiórczość to złożony problem, a jej podłoże jest bardzo zróżnicowane. Nie każde wybiórcze jedzenie ma tę samą przyczynę. Warto pamiętać również, że niektóre zachowania, które z pewnością niepokoją rodziców, mogą być czymś zupełnie naturalnym, spowodowanym etapem rozwojowym, czyli neofobią pokarmową. To w tym czasie dzieci nie chcą próbować nowości, zwracają uwagę na sposób podania pokarmów, preferują zdekonstruowane posiłki i bardzo często wykluczają ze swojej diety produkty zielone.

Umiejętność odróżnienia wybiórczości typowej dla tego fizjologicznego okresu od zachowania, które wymaga wsparcia terapeutycznego jest istotne. Równie istotna jest również umiejętność wskazania innych mechanizmów, które mogą stać za wybiórczością. Obszary te są często ze sobą powiązane, a w wśród nich są przede wszystkim czynniki medyczne, czynniki związane z motoryką oralną, kwestie środowiskowe czy dotychczasowe doświadczenia dziecka (lub ich brak) związane z przyjmowaniem pokarmów.

Istotnym elementem tej całej układanki jest też samo podejście rodzica. Dom, w którym jest presja, zmuszanie do jedzenia, lekceważenie sygnałów sytości dziecka to dom, który odbiera poczucie bezpieczeństwa. I chociaż wielokrotne namawianie, negocjowanie czy zmuszanie do próbowania zwykle biorą się z rodzicielskiej troski, takie podejście sprawia, że dziecko kojarzy posiłek z napięciem i stawia jeszcze większy opór.

Interdyscyplinarne podejście do trudności w zakresie przyjmowania pokarmów to klucz do sukcesu we wspieraniu dzieci, które jedzą wybiórczo. Interdyscyplinarne podejście nie powinno jednak polegać na tym, że każde dziecko odsyłamy automatycznie do wszystkich specjalistów. Takie postępowanie może zniechęcić lub przestraszyć rodziców, ale też nie każde dziecko tego wymaga. Jeżeli jako terapeuci integracji sensorycznej chcemy właściwie wspierać dziecko z trudnościami w obszarze jedzenia, potrzebujemy wiedzy, która wykracza poza samą diagnozę i terapię integracji sensorycznej. Naszą rolą nie jest też diagnozowanie wszystkiego samodzielnie, a umiejętne i wnikliwe rozpoznanie, kiedy jeszcze problem mieści się w zakresie naszych zawodowych kompetencji, a kiedy dziecko wymaga konsultacji z innym specjalistą. Właściwe różnicowanie pozwala uniknąć nadmiernego przypisywania wybiórczości zaburzeń przetwarzania sensorycznego, jak i przeoczenia problemu wymagającego szerszej, specjalistycznej diagnostyki.

 

Jeżeli jako terapeuta chcesz poszerzyć swoją wiedzę na temat wybiórczego jedzenia i spojrzeć na ten temat z różnych perspektyw, zapraszam na warsztaty

„Wybiórczość pokarmowa u dzieci- interdyscyplinarne podejście wykraczające poza integrację sensoryczną”.

Będzie to przestrzeń do uporządkowania wiedzy, przyjrzenia się różnym mechanizmom wybiórczości oraz zastanowienia się, co właściwie kryje się za jakże częstym „nie chcę”, „nie lubię” czy „nie zjem tego”.

 

Więcej informacji o warsztatach znajdą Państwo tutaj: www.empis.pl

 

Bibliografia

Sensory processing and eating behaviours in autism: A systematic review, E. Nimbley, L.Golds, H.Sharpe, K.Gillespie-Smith, F. Duffy., European Eating Disorders Review, 2022

Feel your food. The influence of tactile sensitivity on picky eating in children, C. Nederkoorn, A.Jansen, R.C. Havermans., Apepetite, 2015

Integracja sensoryczna a przetwarzanie sensoryczne podręcznik, redakcja naukowa E. Emich-Widera, I. Palicka, O. Przybyła, B. Kazek, PZWL, 2024