Kiedy mówimy o trudnościach z koncentracją uwagi, najczęściej wyobrażamy sobie dziecko z zaburzeniami rozwojowymi, niepełnosprawnościami, zaburzeniami przetwarzania sensorycznego, uszkodzeniami centralnego układu nerwowego czy dysleksją rozwojową – w takim przypadku wymagana jest specjalistyczna terapia. Mogą one jednak dotyczyć również uczniów bez diagnoz czy opinii. Co więcej, trudności z koncentracją są jednym z najczęstszych problemów, z którymi nauczyciele spotykają się w sali lekcyjnej. Tym słowom towarzyszą również stwierdzenia takie jak: „Kiedyś tak nie było”. Czy faktycznie kiedyś dzieci były inne? Czy to może my dorośli wymagamy od nich więcej?
Na początek przyjrzyjmy się orientacyjnym normom rozwojowym dotyczącym koncentracji uwagi u dzieci. Dzięki temu będziemy mogli zastanowić się, czy ta trudność faktycznie występuje w naszej klasie? Koncentracja dziecka jest ściśle zależna od jego wieku, np.: uwaga niemowlęcia jest całkowicie mimowolna, natomiast już od 2 – 4 latka możemy oczekiwać koncentracji na zadaniu od 5 – 15 minut. Od dziecka 5 – 7 letniego – 15 – 25 minut, od 8 – 10 latka – 25 – 35 minut. Pierwsza myśl, która zapewne nasuwa się sama to ta, że żaden ten przedział nie obejmuje całych 45 minut skupienia, które bardzo często są wymagane. Tak długi czas pełnej uwagi możemy egzekwować dopiero od około 13 roku życia (przypominam, iż mówimy cały czas o dzieciach rozwijających się według norm). Poza ograniczeniami wpływającymi na uwagę wynikającymi z wieku, na koncentrację wpływają również czynniki takie jak: nasza motywacja wewnętrzna, stan emocjonalny i psychiczny – czy układ nerwowy dzieci w tych czasach jest inny niż ten sprzed dwudziestu lat? Zdecydowanie tak. Bodźce wylewają się na nas z każdej strony: ekrany, reklamy, hałas i chaos. Dorośli bywają przebodźcowani, więc układ nerwowy dzieci tym bardziej nie daje rady przerobić tych wszystkich impulsów wysyłanych z otoczenia. Również nieodpowiednia dieta, brak ruchu, nieodpowiednia higiena snu wpływa na niższy poziom skupienia. Czy „Kiedyś było inaczej”? Tak, nie było ekranów, centrów handlowych, produkty nie były tak przetworzone, a główną atrakcją dnia, była gra w piłkę na boisku. Czy jest to wina dzieci z tych czasów? Absolutnie nie, takie są czasy, a więc musimy się do nich dostosować. Od czego zacząć?
Jak zorganizować środowisko klasowe sprzyjające koncentracji uczniów?
- Indywidualizacja – spróbuj zaobserwować swoich uczniów. Każdy z nas ma indywidualne potrzeby sensoryczne, które zapewniają lepszą uwagę i wydajniejszą naukę. U niektórych będzie to gryzienie ołówka – zorganizuj w przerwie wyścigi w dmuchaniu piórek do celu. U innych może to być stukanie ręką o ławkę – zaproponuj gniotka do ściskania. A niektórzy będę wiercić się na krześle – tu może pomóc poduszka sensomotoryczna do siedzenia. Uważna obserwacja pomoże Ci podjąć odpowiednie działanie.
2. Otoczenie – zewnętrzne bodźce wzrokowe i słuchowe mogą wpływać na trudności z koncentracją, dlatego:
- Postaraj się, aby sala była wywietrzona, szczególnie przed rozpoczęciem zajęć statycznych;
- Ogranicz liczbę materiałów zawieszonych na ścianach czy suficie;
- Pomoce i zabawki przechowuj w oznaczonych pudełkach;
- Zamknij drzwi od sali lekcyjnej lub okno (jeśli hałas dobiega z zewnątrz);
- Często w klasach zamontowane jest oświetlenie tzw. jarzeniówki, warto pomyśleć o czymś mniej drażniącym;
- Przygotuj harmonogram dnia – omawiaj go rano z uczniami, odstępstwa od rutyny zaznacz i porozmawiaj o nich z dziećmi.
- Małe czynności sensoryczne przemycane w ciągu dnia pomogą w organizacji zachowania:
- Używaj gestów i bodźców czuciowych (np. ręka położona na ramieniu ze zdecydowanym, ale bezpiecznym naciskiem) łączni z komunikatami słownymi;
- Mów do dzieci używając prostego i zwięzłego języka, staraj się nie wydawać kilku poleceń na raz;
- Stwórz kącik sensoryczny – w rogu pomieszczenia, cichy, przyciemniony, dobrze wentylowany zakątek. Niech znajdują się w nim gniotki, butelki spokoju, pop it, akcesoria do masażu (piłki, pędzle, gąbki), słuchawki wygłuszające, książki. Opowiedz dzieciom do czego służy to miejsce i w jakich sytuacjach jest rekomendowane;
- Podczas pracy indywidualnej włącz w tle cichą muzykę klasyczną (muzyka Mozarta i Vivaldiego uznawana jest za sprzyjającą nauce);
- Wprowadź ćwiczenia oddechowe pomiędzy aktywnościami np. u młodszych dzieci przechodząc z pracy stolikowej do zabawy i/lub odwrotnie, u uczniów po przerwie, przed rozpoczęciem lekcji lub przed wyjściem na przerwę;
- Pozwól, aby dzieci miały na ławce butelkę z wodą – dobrze nawodniony organizm pozwala utrzymać jasny umysł;
- Rób przerwy ruchowe – zacznij od biegów i podskoków, zakończ zabawą siłową np. przepychanie ściany czy podtrzymywanie ciała na rękach siedząc na krześle;
- Dzieciom potrzebującym ruchu podczas wykonywania zadań zaproponuj poduszkę sensomotoryczną (jeżyk) do siedzenia i/lub półkule sensoryczne pod stopy lub gumę oporową założona na nogi od krzesła;
- Aby utrzymać uwagę, niektórzy bawią się małymi przedmiotami – o ile jest to bezpieczne i nie zakłóca nauki pozwól dziecku na zabawę np. spinaczami, gniotkami, pop it.
- Znajdź czas w ciągu dnia na zabawę ruchową – poniżej znajdziesz propozycje zabaw aktywizujących bazowe układy zmysłowe:
- Poranna gimnastyka zawierająca np.: skoki obunóż, przysiady, marsz z podnoszeniem i opuszczaniem głowy, skłony, pajacyki, marsz z wymachami rąk i nóg, skoki żabki, toczenie się po dywanie;
- Podtrzymywanie ścian: podczas oczekiwania w kolejce do toalety, poproś dzieci o podtrzymywanie/przepchnięcie ściany, wykorzystajcie ten moment na dodatkową stymulacje;
- Wyścigi: podziel dzieci na dwie drużyny. Każda z drużyn ustawia się w rzędzie, następnie kolejno ścigają się wykonując: czworakowanie, czołganie, skoki żabki, taczkę, chodzenie jak rak, przenoszenie ciężkich przedmiotów;
- Przeciąganie liny;
- Pokonywanie torów przeszkód (np. podczas wyjścia na plac zabaw);
- Siłowanki: dzieci dobierają się w pary, stykają się stopami/plecami/dłońmi, przepychają się i/lub jedna osoba kładzie na sobie przedmiot i przyciąga do siebie kolana chowając go, druga osoba stara się go otworzyć pokonując opór, później zamiana;
- Jazda na kocu: jedno dziecko siada na kocu, drugie stara się go przeciągnąć na drugą stronę sali, później zamiana;
- Obroty: dzieci obracają się wokół własnej osi w różny sposób (na stopach, palcach, piętach, w siadzie, na kolanach, na brzuchu, na plecach);
- Rozciąganie: z pomocą gum oporowych dzieci spokojnymi ruchami naprężają ją na różne sposoby.
- Nie zapominaj o relaksacji – przeznacz czas w ciągu dnia na odprężenie. To czas na wyciszenie, uspokojenie i wyrównanie oddechu. Przygotuj pudełko z narzędziami do masażu, połóż się z dziećmi na dywanie. Pokaż im w jaki sposób używać pomocy. Zregeneruj swój układ nerwowy wraz z dziećmi.
Kiedy zaproponować rodzicom konsultacje u psychologa, pedagoga, terapeuty integracji sensorycznej?
Na koncentrację uwagi u dzieci wpływa ogrom czynników. Kiedy jednak kończą się trudności z utrzymaniem uwagi, a należy wdrożyć działanie terapeutyczne? Jeśli dziecko nie jest w stanie wykonać rutynowych czynności tj. ubieranie, jedzenie – przerywa je, wymaga częstych upomnień, zapomina co miało zrobić, jeśli polecenia złożone są dla niego zbyt skomplikowane do wykonania, kiedy ciągle coś gubi, zapomina. Gdy trudności z koncentracją utrudniają mu lub jego bliskim codzienne funkcjonowanie. Nauczycielu, nie stresuj się rozmową z rodzicem, przecież nam wszystkim chodzi o to samo – o dobro dziecka.
Bibliografia:
- Borkowska M., Wagh K., Integracja sensoryczna na co dzień, Warszawa 2021.
- Koomar J., Kranovitz C., Szklut S., Integracja sensoryczna. Odpowiedzi na pytania zadawane przez nauczycieli, Gdańsk 2022.
- Maas V. F., Uczenie się przez zmysły, Gdańsk 2023.
- Odowska – Szlachcic B., Terapia integracji sensorycznej. Zeszyt 1, Gdańsk 2022.
- Pfiffner L. J., Wszystko o ADHD, Poznań 2004.
- Przyrowski Z., Integracja sensoryczna. Teoria, diagnoza, terapia, 2019.
- Ubik – Nikiel N., Trudności z koncentracją uwagi u dzieci w teorii i praktyce edukacyjnej, w: Kultura – Przemiany – Edukacja t. XVI – XVII, (dostęp: 21.02.2026).
